विराटनगर जुट मिल्स बन्द भएपनि बजिरहन्छ ‘घण्टी’

विराटनगर । वि.सं. १९९३ मा स्थापना भएको नेपालको पहिलो उद्योग विराटनगर जुट मिल्स २०७० सालदेखि पूर्ण रूपमा बन्द छ । जुट मिल्सकाे प्रवेशद्वारमा एउटा ठूलो फलामे घण्टी अझै छ । कुनै बेला यो घण्टीको आवाजले हजारौँ मजदुरहरूको सिफ्ट बदल्थ्यो, उनीहरूको जीवनको गति तय गर्थ्यो । आज मिलका मेसिन बन्द छन्, तर यो घण्टी भने हरेक घण्टा बजिरहन्छ । सुरक्षागार्डहरूले हरेक घण्टाको अन्तरालमा घण्टी बजाइरहन्छन् ।

कुनै समय यो मिल्समा ८ हजार हाराहारी मजदुरको पसिना बग्थ्यो । ८–८ घण्टाको तीनवटा सिफ्टमा मिल चल्दा विराटनगरको अर्थतन्त्र नै यहीँबाट डोहोरिन्थ्यो । तर आज, आज उद्याेग ९ जना कर्मचारीको जिम्मामा छ, जसमा ५ जना सुरक्षागार्ड छन् ।

९० वर्षको इतिहास बोकेको उद्योगको भवन अहिले आफैँमा एउटा ‘संग्रहालय’ जस्तो देखिन्छ । कतै छानो भत्किएको छ, कतै पर्खाल ढलेका छन् । मेसिनका मोटरबाट तामाका क्वाइलहरू गायब भइसकेका छन् । ठूला–ठूला मेसिनहरूमा माकुराले जालो बुनेका छन् भने कतै बन्दाबन्दै छाडिएका जुटको धागो सडेका छन् । आकाशबाट पानी पर्दा मेसिनमा चुहिन्छ । ओस र पानीले गर्दा बहुमूल्य मेसिनहरूमा खिया लागेकाे छ ।

मिलकाे भित्रका राता भित्तामा अझै पनि सेता अक्षरले लेखिएका नाराहरू देखिन्छन्,‘उत्पादन बढाऔँ, मिल जोगाऔँ, वेष्टेज घटाऔँ, नोक्सानी बचाऔँ।’ यी नाराहरूले हिजोको उत्साहलाई झल्काउँछन् ।

उद्याेग खण्डहर भएपनि सुपरभाइजर मनाेज खड्काको मनमा एउटा आशा अझै मरेको छैन । उनी भन्छन्, ‘बाहिरबाट हेर्दा खण्डहर देखिए पनि भित्री संरचना अझै बलियो छ । राज्यले चाहेमा धेरै ठूलो लगानी बिना नै यसलाई पुनः सञ्चालन गर्न सकिन्छ ।’

विराटनगर जुट मिल्स यो नेपालको राजनीतिक र आर्थिक परिवर्तनको उद्गम स्थल पनि हो । यो उद्योग स्थापना भएसँगै मोरङ–सुनसरी औद्योगिक करिडोरसँगै देशभर उद्योग स्थापनाको लहर चलेको थियो । नेपालमा औद्योगिक क्रान्तिसँगै प्रजातान्त्रीक आन्दोलन पनि यही मिल्सबाट सुरु भएकाे थियाे ।

याे उद्याेग २०४६ को दशकसम्म सरकारले सञ्चालन गरेको थियो । निजीकरण गर्ने भन्दै गोल्छा अर्गनाइजेशनलाई जिम्मेवारी दिएपनि उसले सञ्चालन गर्न सकेन । २०५८ सालमा सरकारले दुई हजार कर्मचारीलाई ५५ करोड रुपैयाँ भुक्तानी गरेर उद्योग बन्द गरेको थियो । त्यसपछि २०६९ मा विनसोम इन्टरनेसनल कोलकत्तालाई सञ्चालनको जिम्मेवारी दिइएको थियो । तर, सरकारले ३३ केभिए विद्युत नदिएपछि सो कम्पनी पनि फिर्ता भयो । त्यसपछि आन्तरिक रुपमा सञ्चालन गर्ने प्रयास भएपनि सफल हुन सकेन् ।