‘नेपालमा व्यक्तिवादी पार्टी भए, लोकतान्त्रिक पार्टी बनेर हामी आयौं’

योगेन्द्र मण्डल नेपालको सामाजिक र राजनीतिक क्षेत्रमा परिचित नाम हो । ग्रामीण क्षेत्रमा रहेर सामाजिक कार्य गर्दागर्दै २०७९ को निर्वाचनमा स्वतन्त्र उम्मेदवार बनेर मोरङ क्षेत्र नम्बर ५ बाट प्रतिनिधिसभा सदस्य निर्वाचित भए ।  २०७९ को प्रतिनिधिसभा सदस्य निर्वाचनमा मुख्य दुई शक्ति आमनेसामने थिए । तत्कालीन सरकारपक्षीय दलहरू नेपाली कांग्रेस, नेकपा माओवादी केन्द्र, नेकपा एकीकृत समाजवादीलगायतको गठबन्धन एकातिर थियो भने नेकपा एमाले र केही साना दलको अर्कोतिर थिए । अधिकांश निर्वाचन क्षेत्रमा यिनै मध्ये कुनै पक्षका उम्मेदवारको जितको बलियो आधार देखिन्थ्यो । तर,मोरङ– ५ का मतदाताले त्यो आधार भत्काइदिए र स्वतन्त्र उम्मेदवार मण्डललाई प्रतिनिधिसभामा आफ्नो प्रतिनिधि रोजेका थिए ।

मतदाताले मण्डललाई रोज्नुको पछाडि २५ वर्षदेखि जनताकोबीचमा रहेर उनले गरिरहेको सामाजिक कामको ठूलो योगदान थियो । स्वतन्त्र सांसदका रूपमा करिब तीन वर्ष बिताएका मण्डलले पार्टी खोल्नुअघि आफ्ना मतदातासँग सल्लाह मागेका थिए । ९० प्रतिशत मतदाताले पार्टी खोल्न सुझाव दिएपछि मण्डलले निर्वाचन आयोगमा ‘राष्ट्रिय ऊर्जाशील पार्टी’ दर्ताको लागि निवेदन दिएका छन् । दल दर्ता गरेर राजनीति सुरु गरेका मण्डलसँग गरिएकाे कुराकानीकाे सम्पादित अंश :

हिजो स्वतन्त्र उम्मेदवार हुँदै चुनाव जित्नु भयो । पार्टी खोल्ने निर्णयमा कसरी पुग्नुभयो ?

यो एक जनाले गरेर हुने काम होइन, म प्रतिनिधि मात्रै हो । मोरङ क्षेत्र नम्बर ५ का जनतासँग सल्लाह गरे । मलाई ९० प्रतिशत भन्दा बढी मतदाताले नयाँ पार्टी दर्ता गरेर जानुपर्छ भन्ने सुझाव दिनुभएको थियो । देशभरबाट लोकतान्त्रिक पार्टी चाहिन्छ भन्दै मलाई प्रस्ताव गर्नुभयो । म प्रतिनिधि बनेर अगाडि आए । देशभरबाट  बास्तविक लोकतान्त्रिक पार्टी खोलेर जानुपर्छ भन्ने सल्लाह थियो ।

अहिले पार्टी खोल्ने एउटा ’ट्रेन्ड’ चलेको छ, तपाईंको पार्टी अरूभन्दा कसरी फरक रहन्छ ?

संवैधानिक र कानुनी रूपमा सबै दल समान हुन्छन् । तर फरक नियत, नीति र व्यवहारमा हुन्छ । हाम्रो पार्टीको नियत फरक हुन्छ, नीति फरक हुन्छ र व्यवहार पनि फरक हुन्छ । हाम्रो नियत देश र जनताप्रति समर्पित हुनेछ । राजनीति काम होइन, सेवा हो भन्ने हाम्रो बुझाइ छ । हामी सार्वभौमसत्ता र स्वाभिमानको कुरामा अटल रहन्छौ । हाम्रो नीति संविधानसम्मत हुन्छ र आवश्यकता अनुसार परिवर्तन हुन्छ ।  यो पार्टी सबैको लागि हो । युवा, मध्यम उमेरका र बुढापाका । जो देश र जनताप्रति उत्तरदायी छन्, स्वार्थ छैन, ती सबै यस पार्टीमा जोडिनु हुनेछ । हामी व्यावहारिक रुपमा लोकतान्त्रिक पार्टी बनाउँछौं ।

अहिलेका दलहरु लोकतान्त्रिक छैनन् र ?

नेपालमा पार्टी लोकतान्त्रिक पार्टी छैन । नाममा भनिएका छन् । व्यावहारमा छैनन । ती सबै एक व्यक्तिवादी पार्टी हुन् । अध्यक्षले कुनै निर्णय गरेपछि सदस्य बाध्य भएर त्यसको साथ दिनुपर्छ, चाहे त्यो गलत नै किन नहोस् । त्यहाँ बोल्ने र कुरा राख्ने छुट हुँदैन । यो कसरी लोकतान्त्रिक भयो ? लोकतान्त्रिक हुनका लागि सबैको राय समेटिनुपर्छ । हामीले सबैको भावना समेट्ने पार्टी बनाउन खोजेको हो । हामी लोकतान्त्रिक पार्टी वैधानिक रूपमा बनाउने छौं । लोकतान्त्रिक अभियान, लोकतान्त्रिक नीति अथवा लोकतान्त्रिक सिद्धान्त भनेको सबै वर्ग र समूहको ’इन्भल्भमेन्ट’ हो । नेपालको संविधानमा समानुपातिक सांसदको व्यवस्था छ । समानुपातिक सांसद राख्नुको मर्म के हो भने,प्रत्यक्ष रूपमा सहभागी हुन नसक्ने, छुटेका समुदायहरूलाई अर्को माध्यमबाट सदनमा ल्याउनु । जनसंख्याको आधारमा, वर्गको आधारमा, आर्थिक अवस्थाको आधारमा जो छुट्यो, जो सदनमा आउन सकेन, नीति बनाउने ठाउँमा आउन सकेन, उसलाई चाहिँ समानुपातिक विधिबाट त्यहाँ सहभागी गराउने हो ।  तर संविधानको मर्म एका तर्फ र व्यावहार अर्काे तर्फ । नेपालको राजनीतिमा समानुपातिकको व्यवहार हेर्नुस् । उद्योगपतिहरू, नेताका श्रीमतीहरू समानुपातिक सांसद बनेर आएका छन् । यो किन भयो भने संविधानको मर्मलाई पार्टीले बुझेनन् ।

तपाईंहरुको पार्टीले चाहिँ कसरी सम्बोधन गर्छ ?

हाम्रो पार्टी संविधानको मर्म अनुसार अघि बढ्छ । यसका लागि हामी केही वैधानिक व्यवस्था गर्छौं । उदाहरणका लागि, हाम्रो पार्टीमा कुनै पनि नेताका अध्यक्षको तीन पुस्तेसम्म समानुपातिकमा नाम चढाउन पाउँदैनन् । केन्द्रीय सदस्यका श्रीमतीहरूले नाम चढाउन पाउँदैनन् । सांसदमा लडेका अथवा कुनै पदमा लड्नेहरूले पाउँदैनन् ।  समानुपातिकमा को आउँछ  भन्ने हाम्रो पार्टीको विधानमा स्पष्ट हुनेछ । एक नम्बरमा दलित पनि एकदमै सीमान्तकृत दलित । उदारणका लागि भोटको अनुपातमा तराईबाट दुइटा समानुपातिक सिट आयो भने,तराईका सबैभन्दा सीमान्तकृत दलितबाट प्रतिनिधि आउँछन् । यसका लागि हामीले निश्चित मापदण्ड राख्छौ । महिलाका लागि कम्तीमा प्लस टु पास गरेको र पुरुषका लागि स्नातक पास गरेको हुनुपर्छ । यसरी आउने व्यक्तिले सदनमा गएर आफ्नो समुदायको प्रतिनिधित्व गर्दै उनीहरूको उत्थानका लागि आवश्यक कानुन निर्माणमा भूमिका खेल्न सकोस् ।

साशकीय स्वरुप कस्तो परिकल्पना गरेको छ ?

हाम्रो पार्टीले संविधानमा भएको लोकतान्त्रिक व्यवस्थालाई व्यवहारमा लागु गर्ने हो । जनताका माग जो संविधानमा छैनन्,त्यसलाई संशोधनमा राख्ने हो । संविधानले परिकल्पना गरेका लोकतान्त्रिक व्यवस्थालाई व्यवहारमा लागु गर्ने हो । शासकीय स्वरूपको विषयमा मैले एक्लै बोलेर हुँदैन । हाम्रो पार्टीले शासकीय स्वरूपको बारेमा राष्ट्रिय स्तरमै छलफल गर्छ । चाडै घोषणा सभा गर्छौ अतिविपन्न र पिछडिएको समुदाय ऋषिदेव बस्तीमा । जनतालाई कस्तो शासकीय स्वरूप चाहिएको हो, कारणसहित भन्न लगाउँछौ । बढीभन्दा बढी मान्छेहरूको भिजन आओस् भन्ने चाहन्छौं, ताकि उहाँहरूको राम्रो सल्लाहलाई हाम्रो टिमले ग्रहण गर्न सकोस् ।

अहिले प्रदेश संरचना बोझ भयो भन्ने प्रश्न उठिहरेको छन् नि ?

कुनै पनि संरचना आफैँमा नराम्रा हुँदैनन् । संरचनाको सदुपयोग भएन भने मात्र नराम्रो हुन्छ । धेरै संरचनाहरू बनाउँदा रोजगारी सिर्जना हुन्छ र सेवा प्रवाह राम्रो हुन्छ । हाम्रो ‘जीवन विकास’ (समाज)ले धेरै संरचना खडा गरेर हजारौँलाई रोजगारी दिएको छ र समाजलाई सेवा पुर्याएको छ । जस्तै लघुवित्त, विद्यालय, अस्पताल कृषि वातावरण आदी क्षेत्रमा । राज्य सञ्चालनमा पनि यही कुरा लागु हुन्छ । यदि राम्रो नियत र नेतृत्व छ भने जति धेरै संरचना बनायो, त्यति राम्रो हुन्छ । राम्रो बनाउन सकिन्छ ।

तपाईहरुंको पार्टीको मूल सिद्धान्त के हुन्छ ?

हाम्रो पार्टीको मूल सिद्धान्तको नाम ‘नेपालवाद’ हो । संसारमा जति पनि सिद्धान्तहरू छन्, ती सबै हाम्रो पार्टीका लागि ‘रिफरेन्स’ हुन्छन् । तर, हामी कसैको पनि सिद्धान्तलाई जस्ताको तस्तै मान्दैनौं, किनभने ती सिद्धान्त बनेका बेलाको समय, परिस्थिति, स्रोत–साधन अहिले फरक छ । माओवादीले माओको सिद्धान्त लिइरहेको छ, एमालेले माक्र्सवादी लेनिनवादी सिद्धान्त । तर ती सबै फेल भइसकेका छन् । बीपीको कृषिमा आधारित सिद्धान्त पनि अहिलेको युगमा पर्याप्त छैन । हामी बीपीबाट कृषिलाई छोड्नु हुँदैन भन्ने सिक्छौं, तर कृषि मात्रै आधार बनाउँदैनौ  । हामी संसारका बेस्ट प्र्याक्टिस, बेस्ट सिद्धान्तलाई रिफरेन्स लिन्छौं । तर, हाम्रो पथ चाहिँ नेपाली हुन्छ । हाम्रो सिद्धान्त नेपालीको क्षमतामा आधारित ‘नेपालवाद’ हुन्छ । जसरी बुद्ध धर्म नेपालबाट संसारभर फैलियो, त्यसरी नै हामी नेपालको मौलिक सिद्धान्त विकास गर्छौं ।

दलहरुको सिद्धान्ता फेल भइसकेको भन्नाले पुराना दलहरूको औचित्य सकिएको भन्न खोज्नु भएको हो ?

नेपालको राजनीति न सिद्धान्तमा टिकेको छ, न व्यवहारमा । यो व्यक्तिमा टिकेको छ । व्यक्तिलाई फाइदा भयो भने ठीक, नभए बेठीक । त्यसैले नेपालमा कुनै पनि पार्टीको औचित्य कहिल्यै सकिँदैन, किनभने नेपालीले सही के र गलत के छुट्याउने कोसिस नै गर्दैनन् । असफलता मतपत्रबाट नभई व्यवहारबाट आउँछ । जेनजी आन्दोलन हेर्दा सुरुमा जेन जीले गरेको देखियो । तर, त्यसको नतिजा हेर्ने हो भने, ओली हटेर सुशीला कार्की आइन । प्रवृति फेरिएन ।  भ्रष्टाचार नियन्त्रण हुनुको साटो झन् बढ्यो ।  व्यक्ती परिवर्तन भए प्रवृति उस्तै छ । सहिदहरूले देशको लागि जीवन दिएका थिए । तर, अहिले देशभन्दा जीवन ठूलो भन्ने कुरा आयो ।

सामाजिक क्षेत्रमा योगेन्द्र मण्डल सफल नाम हो, राजनीतिमा कस्तो होला ?

राजनीति पनि समाजसेवा जस्तै एउटा सेवा हो । सफल र असफल भन्ने कुरा मेरो लागि त्यति महत्व राख्दैन ।  म काम गर्ने मान्छे हुँ । राम्रो नियतले राम्रो काम गर्दै जाने हो । कहिले परिणाम राम्रो आउला, कहिले राम्रो हुँदाहुँदै पनि बिग्रिन सक्छ । यो महत्वपूर्ण कुरा होइन । महत्वपूर्ण कुरा राम्रो नियतले निरन्तर काम गर्नु हो । मैले केही गर्न सकें भने संस्थागत रूपमा राजनीतिक रूपमा पनि केही गरौं भन्ने लालसा छ । यसको मूल्यांकन मैले होइन, आउने दिनमा जनता र देशले गर्छन् । २०५४ सालमा जीवन विकास समाज स्थापना गर्दा यसले के गर्छ भन्ने थियो । यो २८ वर्षमा जीवन विकासले विभिन्न क्षेत्रमा काम गरेको छ । जीवन विकासले मेहनत गर्न सिकाएको छ ।